Factory

επιθεώρηση για τους μητροπολιτικούς ανταγωνισμούς

Archive for the ‘κοινωνική αναπαραγωγή’ Category

Ενέργεια, εργασία και κοινωνική αναπαραγωγή στην παγκόσμια οικονομία

leave a comment »

του Kolya Abramsky

Το άρθρο «Ενέργεια, εργασία και κοινωνική αναπαραγωγή στην παγκόσμια οικονομία» συμπεριλαμβάνεται στο συλλογικό τόμο Abramsky, Kolya (Ed) Sparking a Worldwide Energy Revolution – Social Struggles in the Transition to a Post-petrol World (Oakland: AK Press, 2010)

«Η ενέργεια είναι το θεμελιώδες προαπαιτούμενο για κάθε μορφή ζωής. Η πρόσβαση στην ενέργεια είναι ένα θεμελιώδες και αναφαίρετο δικαίωμα του ανθρώπου…και έχει παραβιαστεί ένα δισεκατομμύριο φορές» (WRΕΑ 2005).

«Από την καπιταλιστική σκοπιά, η ενέργεια αναγνωρίζεται ως το θεμελιώδες τεχνολογικό εργαλείο για το διεθνή έλεγχο της εργατικής τάξης. Πρώτα απ ‘όλα, μπορεί να αντικαταστήσει την εργασία. Από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το κεφάλαιο έχει όλο και περισσότερο ασχοληθεί με την εργατική τάξη σε καθημερινή βάση, αντικαθιστώντας την εργασία με την ενέργεια… Στην άμεση εφαρμογή της στην διαδικασία της παραγωγής, η ενέργεια ελευθερώνει το κεφάλαιο από το εργατικό δυναμικό. Κατά συνέπεια, ο έλεγχος της διαθεσιμότητας και των τιμών της ενέργειας σημαίνει τον έλεγχο των τεχνολογικών συνθηκών της ταξικής πάλης διεθνώς, αλλά και τον έλεγχο της οικονομικής ανάπτυξης» (οι υπογραμμίσεις των συγγραφέων)1.

Για να κατανοήσουμε την λεγόμενη «ενεργειακή κρίση» των ημερών μας και μια πιθανή μελλοντική «μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή/και σε ένα μεταπετρελαϊκό μέλλον», είναι κρίσιμο να εξετάσουμε τις σχέσεις με τις οποίες τα ανθρώπινα όντα παράγουν πλούτο στην παγκόσμια οικονομία και πώς αυτό το εργατικό δυναμικό αναπαράγεται και υπονομεύεται στην πάροδο του χρόνου. Είναι επίσης σημαντικό να εξετάσουμε τη συγκεκριμένη κατανομή της εργασίας που υπάρχει στον τομέα της ενέργειας ανά τον πλανήτη. Και πρέπει να κάνουμε δύο σημαντικά πράγματα: α) να χαρτογραφήσουμε την παγκόσμια κατανομή της εργασίας στον τομέα της ενέργειας και β) να εντοπίσουμε τις σχέσεις που παράγουν, αναπαράγουν και διαμορφώνουν αυτόν το καταμερισμό της εργασίας και προσδιορίζουν πώς τα διάφορα μέρη σχετίζονται το ένα με το άλλο, μέσα σε μια ευρύτερη ανάλυση των καπιταλιστικών σχέσεων.

Το κεφάλαιο αυτό αποσκοπεί στον προσδιορισμό και εν μέρει στην απάντηση, τριών κύριων ερωτημάτων.

• Πώς η ενέργεια, σχετίζεται με την εργασία και την αναπαραγωγή της, σε ένα γενικό επίπεδο;

• Πώς λειτουργεί η εργασία στον τομέα της ενέργειας, συγκεκριμένα;

• Πώς μπορεί η κατανόηση της ενέργειας και της εργασίας να συμβάλει στην κατανόηση τρεχουσών εννοιών όπως «ενεργειακή κρίση» και «μετάβαση»;

Λίγα λόγια για την ενέργεια και την εργασία

Σε όλη την ιστορία, διαφορετικές πηγές ενέργειας έχουν χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και χώρους και σε διαφορετικούς συνδυασμούς μεταξύ τους. Υπάρχουν διάφορες πηγές ενέργειας ή τομείς, μεταξύ των οποίων το λίπος φάλαινας, το ξύλο, η τύρφη, ο άνθρακας, το πετρέλαιο, η πυρηνική, η αιολική και η ηλιακή ενέργεια, το φυσικό αέριο, τα βιοκαύσιμα, η υδραυλική ενέργεια και η κοπριά αγελάδων. Κάθε ένας από τους τομείς αυτούς έχει ένα συγκεκριμένο καταμερισμό εργασίας που συνδέεται με αυτόν και χρειάζεται την τεχνολογία για να μετατρέψει ανάλογα τα χρησιμοποιούμενα καύσιμα σε κινητήρια δύναμη, θερμότητα, φως, κ.λ.π. (τέτοια παραδείγματα είναι η βενζίνη και ο κινητήρας εσωτερικής καύσης ή ο άνθρακας και ο θερμοηλεκτρικός σταθμός). Τέλος, η ενέργεια μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο εμπορευματοποιημένη.

Η εργασία γίνεται εδώ αντιληπτή με την ευρύτερη έννοια του όρου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων, των οποίων η εργασία (ή η γη ή άλλοι φυσικοί πόροι) πρέπει να τιθασευτεί και να εμπορευματοποιηθεί ώστε να παράγει υπεραξία για το κεφάλαιο. Δε δίνεται προτεραιότητα στη βιομηχανική εργασία στο εργοστάσιο, ούτε στην εργασία στην πόλη έναντι της εργασίας στην ύπαιθρο, ούτε στη μισθωτή εργασία έναντι της άμισθης, ούτε στην «ελεύθερη» έναντι της «επιβεβλημένης». Επιπλέον, η κριτική μας βασίζεται στην παραδοχή ότι μεταξύ των εργαζομένων υπάρχουν πραγματικές υλικές ιεραρχίες και συγκρούσεις συμφερόντων. Για την παραγωγή αγαθών και για την πώλησή τους με σκοπό το κέρδος σε μια συνεχώς αναπτυσσόμενη αγορά, χρειάζεται μια παγκόσμια δεξαμενή ελεγχόμενου εργατικού δυναμικού που να ανανεώνεται, να αναπαράγεται και να επεκτείνεται με το χρόνο. Αυτή η διαδικασία είναι γνωστή ως κοινωνική αναπαραγωγή.

Η ενέργεια ως μέσο διαβίωσης

Η ενέργεια αποτελεί ζωτικής σημασίας μέσο διαβίωσης, λόγω της σπουδαιότητάς της για την παραγωγή και προετοιμασία της τροφής, τη στέγαση, τον φωτισμό και κυρίως τη θέρμανση. Χωρίς ενέργεια η ανθρώπινη ζωή δεν μπορεί να υπάρξει και η διαδικασία αναπαραγωγής του είδους καταρρέει. Αν οι άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση στην ενέργεια, πρέπει τουλάχιστον να έχουν πρόσβαση σε χρήματα προκειμένου να αγοράσουν ενέργεια για να επιβιώσουν.

Όπως και με τη γη και τα άλλα μέσα διαβίωσης, ο βαθμός διαχωρισμού μεταξύ του παραγωγού και του καταναλωτή ενέργειας έχει μεγάλη σημασία. Όσο περισσότερο οι παραγωγοί διαχωρίζονται από τα βασικά μέσα διαβίωσής τους, τόσο περισσότερο εξαρτώνται από τη μισθωτή εργασία για να αγοράσουν τα μέσα διαβίωσης. Ιστορικά, η διαδικασία διαχωρισμού των ανθρώπων από τα μέσα επιβίωσής τους ήταν απαραίτητη ώστε να δημιουργηθεί μια δεξαμενή ατόμων που δεν έχουν άλλη επιλογή από το να δουλέψουν ως  μισθωτοί και έτσι να παρέχουν την απαραίτητη για την καπιταλιστική παραγωγή εργασιακή δύναμη. Αυτή η συνεχής διαδικασία ονομάζεται πρωταρχική συσσώρευση και αποστέρηση. Είναι σημαντικό ότι ο βαθμός διαχωρισμού των ανθρώπων από τα βασικά μέσα διαβίωσής τους –σε αυτή την περίπτωση της ενέργειας– δεν είναι ούτε σταθερός ούτε δεδομένος, αλλά αποτελεί το αντικείμενο μιας συνεχιζόμενης διαδικασίας αγώνα, συγκρούσεων και διαπραγματεύσεων.

Κατά συνέπεια προκύπτει το ζήτημα της ιδιοκτησίας, του ελέγχου και της πρόσβασης στην παραγωγή και κατανάλωση ενέργειας και, πάνω απ’ όλα τίθεται το ερώτημα: «ποιοι σκοποί εξυπηρετούνται;» Σημαντικό: η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της συσσώρευσης κεφαλαίου (για το οποίο είναι μια σημαντική πρώτη ύλη και μέσο παραγωγής) ή μήπως για να εξυπηρετεί τις βασικές ανάγκες για την ανθρώπινη επιβίωση; Στη βάση του ζητήματος διαπιστώνουμε ότι τα συμφέροντα αυτά δεν ταυτίζονται αλλά είναι διαμετρικά και δομικά αντίθετα. Κι από το γεγονός αυτό ξεκινά ο αγώνας σχετικά με την εμπορευματοποίηση της ενέργειας, που περιστρέφεται γύρω από το αν η ενέργεια είναι ένας πόρος ο οποίος πρέπει να μείνει εκτός των σχέσεων της αγοράς ή να εμπορευματοποιείται ώστε να πωλείται με σκοπό το κέρδος στην παγκόσμια αγορά. Και στο βαθμό που η ενέργεια είναι ήδη εμπορευματοποιημένη, αναπτύσσονται αγώνες για το βαθμό στον οποίο είναι εμπορευματοποιημένη.

Επί του παρόντος, οι κοινοί ή δημόσιοι ενεργειακοί πόροι, από τα δάση έως τις πετρελαιοπηγές, αντιμετωπίζουν μια αυξανόμενη ιδιωτικοποίηση σε όλο τον κόσμο, ιδίως μέσω περιφερειακών και πολυμερών συμφωνιών ελευθέρου εμπορίου, όπως η NAFTA, FTAA, η Ευρωπαϊκή Ένωση ή ο ΠΟΕ. Αυτό επηρεάζει σημαντικά τις τιμές και την ικανότητα των ανθρώπων να έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστες ενεργειακές πηγές, ανεξάρτητα από το αν είναι «καθαρές» ή «βρώμικες».

Η ιδιωτικοποίηση και η περίφραξη των κοινών ή των δημόσιων πόρων με σκοπό το κέρδος θυμίζει τις περιφράξεις των δασών στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια των τελευταίων αιώνων, των οποίων η διαχείριση και η ιδιοκτησία ήταν κοινή, μια διαδικασία που ήταν βασική στην ανάδυση της παγκόσμιας ευρωκεντρικής καπιταλιστικής οικονομίας Είναι σημαντικό ότι αναγκάζει τους ανθρώπους να εξαρτώνται ολοένα και περισσότερο από το χρήμα και επομένως από τη μισθωτή εργασία, προκειμένου να ικανοποιήσουν τις ενεργειακές τους ανάγκες. Ως εκ τούτου, είναι ένα κρίσιμο μέρος της διαδικασίας της επέκτασης της παγκόσμιας αγοράς με βάση τη διαθεσιμότητα μιας παγκόσμιας δεξαμενής εργατικού δυναμικού. Η επέκταση της παγκόσμιας αγοράς σημαίνει περίφραξη των κοινών –με την ενέργεια να είναι ένα από τα βασικά κοινά. Με την εμπορευματοποίηση της, η ενέργεια αναδεικνύεται σε σημαντικό παράγοντα ρύθμισης της κοινωνικής αναπαραγωγής μέσω της τιμολογιακής της πολιτικής, σε σχέση με το μέγεθος της τιμής αλλά και το ζήτημα του ποιος πληρώνει γι’ αυτή. Μήπως πληρώνει το κεφάλαιο για την αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού που χρησιμοποιεί για την εξαγωγή κερδών ή μήπως είναι ικανό να μετατοπίσει αυτά τα έξοδα στους ίδιους τους εργαζόμενους, μισθωτούς και άμισθους;

Τέλος, αξίζει να πούμε κάτι και για την αντίσταση. Εκτός των αγώνων για τον έλεγχο της γης, δεν υπάρχει πιθανώς τομέας στον οποίο τέτοιοι αγώνες για τα «κοινά» να είναι περισσότερο κεντρικοί όσο οι αγώνες σε σχέση με την απαλλοτρίωση των κοινών ενεργειακών πόρων και την αύξηση των τιμών της ενέργειας. Η εξέγερση των Ζαπατίστας στο Μεξικό, που βρίσκεται σε εξέλιξη από το 1994, ήρθε εν μέρει να απαντήσει στην –εξαιτίας της NAFTA– απελευθέρωση των περιορισμών που ίσχυαν για περισσότερα από εβδομήντα χρόνια για τη ξένη κυριότητα του πετρελαίου του Μεξικού. Πρόσφατα, στη Βολιβία, o Έβο Μοράλες εθνικοποίησε τα κοιτάσματα φυσικού αερίου της χώρας. Την τελευταία δεκαετία υπήρξαν επίσης σημαντικοί αγώνες σε σχέση με την ιδιωτικοποίηση της ηλεκτρικής ενέργειας σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, της Νότιας Αφρικής της Νότιας Κορέας και της Ταϊλάνδης. Παράλληλα, η ιδιωτικοποίηση των δασών συναντά μεγάλες αντιστάσεις σε ολόκληρο τον κόσμο, με τις γυναίκες να διαδραματίζουν ηγετικό ρόλο στους αγώνες αυτούς. Πολλές, αν όχι οι περισσότερες από αυτές τις μάχες είναι διεθνώς δικτυωμένες, με συγκεκριμένους τοπικούς αγώνες να εμπνέουν και να τροφοδοτούν με πληροφορίες ο ένας τον άλλο, απολαμβάνοντας τη στήριξη διαφόρων παγκόσμιων δικτύων.

Οι ενεργειακοί πόροι βρίσκονται στη γη

Οι περισσότεροι ενεργειακοί πόροι βρίσκονται σε αγροτικές περιοχές. Η αξιοποίηση αυτών των πόρων από το κεφάλαιο συνεπάγεται την απαλλοτρίωση της γης ή τουλάχιστον τον έλεγχό της. Όπως η ενέργεια, έτσι και η γη είναι ένα βασικό μέσο για την ανθρώπινη επιβίωση. Η τρέχουσα αναδιάρθρωση της παγκόσμιας οικονομίας προϋποθέτει ότι οι εταιρείες κερδίζουν και επεκτείνουν τα επενδυτικά τους δικαιώματα σε μια αυξανόμενη γεωγραφική έκταση σε ολόκληρο τον κόσμο, κάτι που υπονομεύει την εδαφική αυτονομία των αγροτικών κοινοτήτων. Επίσης, οι κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί περιορισμοί στις επενδύσεις αίρονται και η ιδιοκτησία μεταβιβάζεται βίαια από τους αγρότες στο κεφάλαιο. Έτσι, παράλληλα με μια γενικευμένη απαλλοτρίωση γης, η γη που περιέχει ενεργειακούς πόρους αναδεικνύεται ως ιδιαίτερα σημαντική.

Η εξερεύνηση και η εξόρυξη πετρελαίου, φυσικού αερίου, άνθρακα και ουρανίου, καθώς και τα μεγάλης κλίμακας υδροηλεκτρικά φράγματα έχουν σημαντικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις στις κοινότητες που βρίσκονται κοντά σε αυτές τις δραστηριότητες και παράγουν μεγάλες κοινωνικές συγκρούσεις που σχετίζονται με τα δικαιώματα γης, τη ρύπανση και τη (συχνά βίαιη) μετατόπιση. Σε σχέση με το πετρέλαιο, αναπτύσσονται αγώνες ενάντια στις εκτοπίσεις, τη ρύπανση και τη βία των πετρελαϊκών εταιριών στη Νιγηρία, την Κολομβία, το Εκουαδόρ, καθώς και αρκετές άλλες χώρες. Συγκεκριμένα αυτοί που επηρεάζονται είναι οι αγρότες, οι ιθαγενείς, οι κοινότητες αφρικανικής καταγωγής (στη Λατινική Αμερική), οι αλιευτικές κοινότητες, πολλές από τις οποίες διατηρούν ανέπαφη την κοινοτική διάρθρωση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος της γης τους.

Τα τελευταία χρόνια, οι τακτικές που χρησιμοποιούνται στην αντίσταση κατά των περιφράξεων ή της καταστροφής της γης κυμαίνονται από κοινοβουλευτικούς αγώνες έως την οργάνωση αυτόνομων κοινοτήτων, τις διαδηλώσεις, τη μη βίαιη πολιτική ανυπακοή και πιο πρόσφατα, στη Νιγηρία, τον ένοπλο αγώνα και την απαγωγή εργαζομένων των πετρελαϊκών εταιριών. Στην Κολομβία, η κοινότητα U’wa, απείλησε να διαπράξει μαζική αυτοκτονία λόγω της συνεχιζόμενης δραστηριότητας της πετρελαϊκής εταιρίας OXY (Occidental) Petroleum. Η κατασκευή του μεγαλύτερου παγκοσμίως αγωγού πετρελαίου, του πετρελαιαγωγού Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC), προκάλεσε επίσης διαμαρτυρίες για τα δικαιώματα γης και το περιβάλλον, τόσο από τους κατοίκους των πληγέντων χωρών, όσο και από τους υποστηρικτές τους σε όλο τον κόσμο. Στη Βενεζουέλα, οι αυτόχθονες πληθυσμοί αντιμετωπίζουν την εκτόπισή τους από την γη λόγω δραστηριοτήτων εξόρυξης άνθρακα από μια σειρά κρατικών εταιριών αλλά και ξένων πολυεθνικών. Στις ΗΠΑ, οι κοινότητες Ναβάχο βλάπτονται σοβαρά από τις εργασίες εξόρυξης γαιάνθρακα της εταιρίας-κολοσσού Peabody Coal, στην περιοχή της Black Mesa, στην Αριζόνα. Εκατομμύρια άτομα έχουν εκτοπιστεί σε όλο τον κόσμο με την κατασκευή μεγάλων υδροηλεκτρικών φραγμάτων, μεταξύ άλλων στην Ινδία, την Κίνα, τη Βραζιλία και την Ινδονησία. Καθώς η πυρηνική βιομηχανία ετοιμάζεται για μια νέα επέκταση, οι αγώνες ενάντια στη πυρηνική ενέργεια αποκτούν δύναμη, τόσο στις περιοχές όπου σχεδιάζονται να εγκατασταθούν τα εργοστάσια, όσο και στις περιοχές όπου εξορύσσεται το ουράνιο, όπως στις ιθαγενικές περιοχές στην έρημο της Νεβάδα, στην Αριζόνα, ή στις πυρηνικές «χωματερές» και στα ορυχεία ουρανίου στις περιοχές των Αβοριγίνων στην Αυστραλία. Όπως και με τους αγώνες για την κυριότητα των ενεργειακών πόρων, αυτοί και πολλοί άλλοι αγώνες που συνδέονται με συγκρούσεις που αφορούν την ενέργεια και την χρήση γης, έχουν επιτυχώς βρει διεθνείς συμμάχους.

Ενέργεια και εργασία

Εκτός από το γεγονός ότι η ενέργεια παρέχει τα μέσα διαβίωσης και εκτός από το ότι οι ενεργειακοί πόροι βρίσκονται στη γη, η ενέργεια είναι επίσης σημαντική για την εργασία εν γένει.

Η εκμηχάνιση επέτρεψε την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, η οποία, στο πλαίσιο των καπιταλιστικών σχέσεων, σημαίνει τη βάση για αυτό που ο Μαρξ ονομάζει στρατηγικές σχετικής υπεραξίας και ιεραρχία μισθών.

Ο τεχνητός φωτισμός έχει επιμηκύνει την εργάσιμη ημέρα (ακριβώς όπως και η πρόσφατη διάδοση των τεχνολογιών της πληροφορίας), κάτι που εντός των καπιταλιστικών σχέσεων σημαίνει την παροχή υλικής βάσης για αυτό που ο Μαρξ ονομάζει στρατηγικές απόλυτης υπεραξίας.

Η ανάπτυξη των μεταφορών επέτρεψε μια διευρυμένη γεωγραφική εμβέλεια για τις αγορές πρώτων υλών, εργασίας και προϊόντων και έχει μειώσει το χρόνο κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, των χρημάτων και των ανθρώπων κ.λ.π.

Οι τεχνολογίες της επικοινωνίας επιμήκυναν τον ημερήσιο εργασιακό χρόνο.

Η φθηνή τροφή, η στέγη, ο ρουχισμός και τα καταναλωτικά αγαθά έχουν μειώσει το κόστος αναπαραγωγής του πλανητικού εργατικού δυναμικού, αντισταθμίζοντας έτσι τη μείωση των μισθών και εντείνοντας τις διαφορές στην παγκόσμια ιεραρχία των μισθών. Για παράδειγμα, η φθηνή τροφή έχει σε μεγάλο βαθμό επιτευχθεί μέσω του αγροτικού επιχειρηματικού μοντέλου που επιβλήθηκε στους αγρότες σε όλο τον κόσμο. Το γεγονός αυτό προκάλεσε αύξηση της επισιτιστικής ανασφάλειας για πολλά τμήματα του παγκόσμιου πληθυσμού, των οποίων η γη έχει απαλλοτριωθεί για να καταστεί δυνατή η συγκέντρωση γης που είναι αναγκαία για το ενεργοβόρο αυτό αγροτικό επιχειρηματικό μοντέλο. Παράλληλα, έχει κλιμακώσει την οικολογική κρίση που οφείλεται στη χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων και αφήνει εκτεθειμένα όλο και πιο μεγάλα τμήματα του παγκόσμιου πληθυσμού στις αυξομειώσεις της τιμής των τροφίμων στην παγκόσμια αγορά.

Ως εκ τούτου, η ενέργεια έχει διαδραματίσει ένα σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των παγκόσμιων ταξικών σχέσεων στο σύνολό τους και όχι μόνο στον τομέα της ενέργειας.

Η εκμηχάνιση είναι μια ιδιαίτερα σημαντική διαδικασία μέσω της οποίας η ενέργεια και το εργατικό δυναμικό αλληλοεπηρεάζονται. Η ιστορία της χρήσης της ενέργειας είναι, ευτυχώς ή δυστυχώς, μια ιστορία ανθρώπινης (ή ζωικής) εργασίας που αντικαθίσταται ή συμπληρώνεται από εξωτερικές πηγές ενέργειας (ξύλο, κάρβουνο, φυσικό αέριο, πετρέλαιο, πυρηνική ενέργεια, ανεμόμυλους).

Παραδόξως, εν μέσω όλης αυτής της τεχνολογίας «εξοικονόμησης εργατικού δυναμικού», κανείς δεν εργάζεται λιγότερο από πριν. Η μισθωτή σχέση που διαμόρφωσε το εργοστάσιο δεν έχει καταργηθεί, ούτε οι άνισοι ρόλοι των δύο φύλων που χαρακτηρίζουν τόσα πολλά νοικοκυριά έχουν αντικατασταθεί, ούτε η άμισθη εργασία έχει εξαφανιστεί. Αντί να καταργήσουν την άνιση και αθέμιτη εκμετάλλευση στον τρόπο οργάνωσης της εργασίας, οι ενεργοβόρες συσκευές, τα οχήματα και οι μηχανές έχουν αναμορφώσει απλώς τον τρόπο οργάνωσης και τις δομές εργασίας των ανθρώπων. Στην πραγματικότητα, η αντικατάσταση των ανθρώπων από τις μηχανές και τα ρομπότ δημιούργησε συχνά τεράστιες ομάδες ανειδίκευτων και ανέργων και βρήκε μεγάλη αντίσταση από τους εργαζόμενους.

Παρόλα αυτά, θα ήταν λάθος να δούμε την αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας ως μια παρενέργεια της εκμηχάνισης. Ανά τους αιώνες, η εκμηχάνιση έχει συχνά χρησιμοποιηθεί ακριβώς προκειμένου να αντικαταστήσει και να ανατρέψει την ανθρώπινη εργασία –δηλαδή την, οργανωμένη και επαναστατική ανθρώπινη εργασία που απειλεί να ξεφύγει από τον έλεγχο εκείνων που επιδιώκουν να την ελέγχουν, είτε πρόκειται για ιδιοκτήτες γης, ιδιοκτήτες εργοστασίων ή γεωργικών εταιρειών. Οι Λουδίτες αποτελούν σημαντικό παράδειγμα, σπάζοντας τους αργαλειούς που απειλούσαν την επιβίωσή τους.2

Ένα πιο πρόσφατο παράδειγμα αυτής της κατάστασης μπορεί να δει κανείς στα ορυχεία χρυσού στη Νότια Αφρική. Οι ιδιοκτήτες των ορυχείων, επειδή αντιμετώπισαν ισχυρή αντίσταση από τους μεταλλωρύχους στην περίοδο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, επένδυσαν πολλά στην εκμηχάνιση, προκειμένου να αντικαταστήσουν τους εργαζόμενους. Αυτός θεωρήθηκε ως ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να σπάσει η ταξική πάλη. Για κάθε δέκα κιλά χρυσού που παράγονταν το 1950, απασχολούνταν δέκα εργάτες και δαπανιόνταν 99.000 κιλοβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας. Το 1975, απασχολούνταν πέντε εργάτες και δαπανιόνταν 180.000 κιλοβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας για την ίδια εξόρυξη.3 Αυτό το μοντέλο αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο των ταξικών σχέσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες και θα εξεταστεί σε επόμενη ενότητα.

Όλα τα παραπάνω δείχνουν τη σημασία της ενέργειας στην αγορά εργασίας και του κεφαλαίου εν γένει και όχι μόνο στον τομέα της ενέργειας. Ως εκ τούτου, η μετάβαση σε ένα νέο ενεργειακό σύστημα είναι σημαντική όχι μόνο για όσους εργάζονται στον τομέα της ενέργειας, αλλά για όλους τους εργαζόμενους σε όλο τον κόσμο, τόσο για τους μισθωτούς όσο και για τους άμισθους.

Εργασία στον τομέα της ενέργειας

«Ακούστε! Θα έπρεπε να ανήκουμε στο συνδικάτο ξυλοκόπων! Κόβουμε ξύλα, ετοιμάζουμε πρωινό! Κόβουμε ξύλα, πλένουμε τα ρούχα του! Κόβουμε ξύλα,  ζεσταίνουμε το σίδερο! Κόβουμε ξύλα, γυαλίζουμε το πάτωμα! Κόβουμε ξύλα, ετοιμάζουμε το φαΐ του!»4

«Αυτό το πλοίο είναι ένας πλωτός μεταφορέας εργασίας…περίπου 5 εκατομμύρια μεταναστεύουν για να βρουν δουλειά…έχει 750 επιβάτες…μπορείτε να καταλάβετε κοιτώντας τα πρόσωπα και τα χέρια τους ότι πολλοί είναι αγρότες, άνθρωποι της υπαίθρου…οι ίδιοι κακομοίρηδες που κοιμήθηκαν την προηγούμενη νύχτα στο δρόμο… που δέχονται σπρωξίματα και φωνές… που περιμένουν συγκεντρωμένοι σε μπουλούκια, για να καταδεχτεί κάποιος υπάλληλος να παρατηρήσει την ύπαρξή τους…Τα πρόσωπά τους και τα ρούχα τους έχουν το χρώμα της γης. Σκούρο καφέ.»5

Ο εμπορικός τομέας της ενέργειας περιλαμβάνει ανέκαθεν την εργασία πολλών διαφορετικών ανθρώπων και γεωγραφικών περιοχών σε όλο τον κόσμο και βασίζεται στην παγκόσμια αλυσίδα εμπορευμάτων που λειτουργεί μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των καπιταλιστικών σχέσεων, σχέσεων που είναι γεωγραφικά άνισες και ιεραρχικές. Ιστορικά, οι εργαζόμενοι στον τομέα της ενέργειας (τουλάχιστον όσο αφορά τους έμμισθους και τα συνδικάτα τους) έχουν οργανωθεί καλά, τόσο στο εσωτερικό των χωρών όσο και διακρατικά. Τον Μάιο του 2006, η Διεθνής Ομοσπονδία Συνδικάτων Εργατών σε Βιομηχανίες Χημικών, Ενέργειας και Ορυχείων (International Federation of Chemical, Energy, Mine and General Workers’ Unions-ICEM) αντιπροσώπευε περίπου 20 εκατομμύρια εργαζόμενους, οργανωμένους σε 379 βιομηχανικά συνδικάτα σε 123 χώρες.6

Το γεγονός ότι η ενέργεια είναι μια στρατηγική πρώτη ύλη σημαίνει ότι οι εργαζόμενοι στην ενέργεια (καθώς και οι εργαζόμενοι που εξορύσσουν και παράγουν τις πρώτες ύλες που συνδέονται με αυτό τον τομέα) παίζουν στρατηγικό ρόλο. Αυτό έχει αντιφατικά αποτελέσματα.

Από τη μία πλευρά, υπάρχει ανάγκη να εξασφαλιστούν υψηλά επίπεδα απόδοσης και να παραχθούν μεγάλες ποσότητες πλεονάσματος από αυτούς. Αυτό σημαίνει ότι ο τομέας της ενέργειας έχει εμπλακεί συχνά σε εντατικοποιημένες και επιβεβλημένες-με-τη-βία μορφές εργασίας, ιδίως σε περιόδους επίτασης του ανταγωνισμού και της αντιπαλότητας μεταξύ επιχειρήσεων και κρατών. Τα παραδείγματα είναι πολυάριθμα και περιλαμβάνουν: Ανθρακωρυχεία στις αφρικανικές αποικίες που χρησιμοποιούν καταναγκαστική εργασία για να τροφοδοτήσουν την αντιπαλότητα μεταξύ των αυτοκρατορικών ευρωπαϊκών δυνάμεων.7 Ανθρακωρυχεία στο μετεμφυλιακό Νότο των ΗΠΑ που χρησιμοποιούν την εργασία των φυλακισμένων ώστε να συμβάλουν στη διαδικασία εκβιομηχάνισης των ΗΠΑ.8 Η περίοδος πριν από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε μάρτυρας ενός νέου κύματος εξαναγκασμού στους τομείς της ενέργειας, τόσο στις ΗΠΑ με την εφαρμογή του New Deal, όσο και στα πλάνα γρήγορης εκβιομηχάνισης του Στάλιν. Στη Ναζιστική Γερμανία, η οποία δεν είχε τις δικές της πηγές πετρελαίου, χρησιμοποιήθηκε μια μορφή συνθετικής βενζίνης. Το κράτος σε συνεργασία με τη βιομηχανική εταιρεία IG Farben, επέβαλε καταναγκαστική εργασία για την παραγωγή αυτού του καυσίμου από το γαιάνθρακα, μια διαδικασία ιδιαίτερα σκληρή για τους εργάτες.

Στα περιστατικά που προηγήθηκαν της Ιρανικής Επανάστασης του 1979, το καθεστώς, κυριολεκτικά υπό την απειλή των όπλων, έβγαζε τους απεργούς εργαζόμενους στην πετρελαϊκή βιομηχανία από τα σπίτια τους και τους εξανάγκαζε να αρχίσουν ξανά την παραγωγή.9 Σύγχρονα παραδείγματα περιλαμβάνουν τη χρησιμοποίηση της εργασίας των μεταναστών στα πετρελαιοπαραγωγικά κράτη του Περσικού Κόλπου. Στην Κολομβία, στη χώρα με το υψηλότερο ποσοστό δολοφονημένων συνδικαλιστών στον κόσμο, οι εργαζόμενοι του πετρελαίου πρέπει να επιβιώσουν από τη συνεχή παραστρατιωτική καταστολή. Όπως θα συζητηθεί πιο διεξοδικά σε επόμενο μέρος αυτού του βιβλίου, εργατικοί αγώνες εμφανίζονται επίσης στους νέους τομείς της ενέργειας. Οι Βραζιλιάνοι εργάτες στο τομέα της ζάχαρης αντιμετωπίζουν συνθήκες που συγγενεύουν με τη δουλεία, καθώς παράγουν την πρώτη ύλη για τις αμερικανικές προμήθειες σε αιθανόλη.

Από την άλλη πλευρά, η στρατηγική θέση των εργαζομένων στον τομέα της ενέργειας τους έχει επίσης δώσει ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί σε σχέση με τους εργοδότες τους και τις κυβερνήσεις τους (όπως και σε σχέση με τους άλλους εργαζόμενους). Οι αγώνες των εργατών στον τομέα της ενέργειας είχαν συχνά ως αποτέλεσμα τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, των μισθών κ.λ.π. και είχαν συχνά επίσης μια έμμεση επίδραση στις συνθήκες των εργατών σε άλλους τομείς. Τα παραδείγματα αυτού του φαινομένου είναι επίσης πολλά: μεταξύ αυτών οι Βρετανοί ανθρακωρύχοι στη γενική απεργία του 1926 και οι εργαζόμενοι στα πετρέλαια στην Ιρανική Επανάσταση του 1978-79.

Ίσως η αντιφατική αυτή στρατηγική τοποθέτηση των εργαζομένων της ενέργειας είναι περισσότερο ορατή στους πετρελαϊκούς εργαζόμενους στις χώρες του ΟΠΕΚ. Οι αγώνες των πετρελαϊκών εργατών έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ώθηση της τιμής του πετρελαίου σε υψηλές τιμές μέχρι τη δεκαετία του ‘70. Τα ακόλουθα υψηλά έσοδα από το πετρέλαιο έχουν, από τη μία πλευρά, συντελέσει στην εφαρμογή πολλών κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, όπως η εκπαίδευση και η υγειονομική περίθαλψη (οι οποίες και πληρώθηκαν από την εκβιομηχάνιση και την «ανάπτυξη»), αλλά από την άλλη έχουν συνδυαστεί με σκληρή καταστολή.

Άμισθη εργασία στο μη εμπορικό τομέα της ενέργειας, ο πυλώνας της φθηνής αναπαραγωγής της εργασίας

Είναι ευρέως αποδεκτό ότι το πετρέλαιο είναι το ενεργειακό λίκνο του σύγχρονου καπιταλισμού. Κατά μία έννοια αυτό είναι απολύτως αληθές, είναι σίγουρα η κύρια ενέργεια πίσω από την παραγωγή και την κατανάλωση εμπορευμάτων στην παγκόσμια αγορά, αν εξαιρέσουμε την παραγωγή εργασιακής δύναμης, η οποία είναι από μόνη της ένα εξίσου σημαντικό αγαθό στον κόσμο της αγοράς.

Ωστόσο, είναι ακριβώς αυτή η εξαίρεση της παραγωγής της εργασιακής δύναμης που είναι προβληματική. Στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές, οι άνθρωποι δεν ικανοποιούν τις ενεργειακές τους ανάγκες αποκλειστικά –ή στο μεγαλύτερο βαθμό– μέσα από την εμπορική χρήση της ενέργειας, αλλά μάλλον μέσω της μη εμπορικής χρήσης της κοπριάς, των ξύλων καθώς και άλλων ειδών βιομάζας που παρέχουν θερμότητα, φωτισμό και φωτιά για το μαγείρεμα. Περισσότερο από το ένα τρίτο της ανθρωπότητας, πάνω από δύο δισεκατομμύρια άνθρωποι, βασίζονται σήμερα σε αυτά τα καύσιμα για τις καθημερινές ενεργειακές τους ανάγκες. Η συλλογή τέτοιων καυσίμων γίνεται συνήθως από τις γυναίκες και τα παιδιά, ως μέρος της «οικιακής εργασίας», χωρίς να έχουν πρόσβαση στο μισθό και την (περιορισμένη) προστασία που θεωρητικά παρέχει η λεγόμενη «επίσημη οικονομία» και τα συνδικάτα της ή οι υπόλοιποι οργανισμοί.10

Είναι αυτή η ενέργεια που προέρχεται από «παραδοσιακή βιομάζα», και όχι το πετρέλαιο, που συνεισφέρει σημαντικά στη διατήρηση της ζωής περίπου του ενός τρίτου του πληθυσμού του πλανήτη, καλύπτοντας τις ανάγκες σε θέρμανση, φωτισμό και παρασκευή της τροφής. Ως εκ τούτου, αυτές οι πηγές καυσίμων είναι απολύτως ζωτικής σημασίας για την αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού σε όλο τον κόσμο, σε ένα εξαιρετικά χαμηλό κόστος.

Το να βαφτίζουμε ορισμένες πηγές ενέργειας «σύγχρονες» και άλλες «παραδοσιακές» βασίζεται στη σιωπηλή παραδοχή ότι οι υφιστάμενες ανισότητες στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα, μπορούν στην πραγματικότητα να επιλυθούν με μια απλή επέκταση του υπάρχοντος συστήματος, έτσι ώστε ο αριθμός των χαμένων («παραδοσιακοί» χρήστες ενέργειας) να μειωθεί, και ο αριθμός των νικητών («σύγχρονοι» χρήστες της ενέργειας) να αυξηθεί. Όμως, αυτό βασίζεται στην υπόθεση ότι αυτοί οι άνθρωποι που δεν έχουν πρόσβαση σε «σύγχρονες» πηγές ενέργειας, μπορούν πραγματικά να καλύψουν τη διαφορά και να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτές τις πηγές. Ωστόσο, φαίνεται ότι τα «πρωτόγονα» καύσιμα από βιομάζα δεν είναι απλά μια αναχρονιστική ανωμαλία στο «σύγχρονο κόσμο», αλλά μάλλον ένα θεμελιώδες κομμάτι του άνισου χαρακτήρα του, όπως και η άμισθη εργασία δεν είναι μια «προκαπιταλιστική» ανωμαλία, αλλά μάλλον ένας πυλώνας πάνω στον οποίο βασίζεται η μισθωτή εργασία. Οι «σύγχρονες» πηγές ενέργειας και τεχνολογίες –όπως το πετρέλαιο– και οι «μη-σύγχρονες» συνδέονται μεταξύ τους. Φαίνεται πως πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος και πως το πετρέλαιο δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη βιομάζα. Η μη εμπορική ενέργεια σε συνδυασμό με την άμισθη εργασία, αποτελούν συμπλήρωμα (και βασικό πυλώνα) της εμπορικής ενέργειας στην παγκόσμια αγορά.

ΗΠΑ: η χώρα της «φθηνής ενέργειας» και της ακριβής εργασίας

Ας εξετάσουμε την περίπτωση των ΗΠΑ, του μεγαλύτερου κατά κεφαλήν καταναλωτή ενέργειας στον κόσμο. Οι ΗΠΑ έχουν υποτάξει εντελώς τον υπόλοιπο κόσμο στις δικές τους ενεργειακές ανάγκες –και συγκεκριμένα στις ανάγκες τους σε πετρέλαιο. Δύο παράλληλες εικόνες αναδύονται: μία εικόνα απόλυτου εγωισμού και αδιαφορίας για τις ενεργειακές ανάγκες του υπόλοιπου κόσμου, και μία άλλη εξαιρετικής ευπάθειας και εξάρτησης. Γιατί η οικονομία των ΗΠΑ όπως και ο πληθυσμός τους έχουν γίνει τόσο εξαρτημένοι από το πετρέλαιο του πλανήτη; Και ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτής της εξάρτησης;

Η «φθηνή» ενέργεια αποτέλεσε θεμελιώδη πυλώνα της οικονομικής ανάπτυξης και ηγεμονίας των ΗΠΑ μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πρόσβαση σε άφθονες πηγές ενέργειας υπήρξε κομβική για την εξασφάλιση της κοινωνικής ειρήνης εντός των ΗΠΑ, τόσο στη βιομηχανική όσο και στη γεωργική παραγωγή, αλλά και σε σχέση με την αναπαραγωγή των βασικών μέσων διαβίωσης για ολόκληρο το εργατικό δυναμικό της χώρας.

Εάν το κόστος της εργασίας είναι υψηλό και ο έλεγχός της δύσκολος, μία από τις πιο επιτυχημένες στρατηγικές που μπορούν να υιοθετήσουν οι ιδιοκτήτες γης, οι εταιρείες, και οι εργοδότες, είναι απλώς να αντικαταστήσουν το ανθρώπινο δυναμικό με μηχανές και ρομπότ και να υποτάξουν έτσι τους εργαζόμενους σε διαδικασίες ελέγχου, διαχωρισμού και πειθάρχησης. Με άλλα λόγια, να αποσπάσουν περισσότερη εργασία από τους εργάτες σε συντομότερο χρονικό διάστημα, με αποτέλεσμα την εντατικοποίηση των εργασιών τους. Αυτός ήταν ένας σημαντικός παράγοντας για την αυτοματοποίηση των εργοστασίων κατασκευής αυτοκινήτων στο Ντιτρόιτ τη δεκαετία του 1950, μια διαδικασία που ακολουθήθηκε μετά από μια σειρά μεγάλων και άγριων απεργιών του κλάδου. Ο ίδιος ο αυτοματισμός πυροδότησε πολυάριθμους οργανωμένους εργατικούς αγώνες, από οργανώσεις όπως η Επαναστατική Συνδικαλιστική Κίνηση στην Dodge (Dodge Revolutionary Union Movement-DRUM) και η Ένωση Μαύρων Επαναστατών Εργατών (League of Black Revolutionary Workers).11 Οι μαύροι εργάτες ήταν αυτοί που κατεξοχήν βίωσαν τη σφοδρότητα αυτών των αλλαγών και μάλιστα συχνά οι ίδιοι αναφέρονταν στη διαδικασία αυτή υποτιμητικά ως «νεγροποίηση» (niggermation). Μέχρι το 1970, ο μεταποιητικός τομέας της οικονομίας των ΗΠΑ χρησιμοποιούσε 66 τοις εκατό περισσότερη ενέργεια από ότι το 1958, αλλά μόνο 35 τοις εκατό περισσότερη εργασία.12

Η φθηνή ενέργεια υπήρξε βασικό μέσο μείωσης του κόστους ζωής, όσον αφορά τη διατροφή, τη στέγη, το ρουχισμό και τις μεταφορές. Με άλλα λόγια, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μείωση του κόστους αναπαραγωγής του εργατικού δυναμικού, αυξάνοντας έτσι το μερίδιο του πλεονάσματος για το κεφαλαίο. Η κοινωνική αναταραχή περιορίστηκε μέσω των υψηλών επιπέδων καταναλωτισμού και της άμεσης βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου.

Κατά συνέπεια, στις ΗΠΑ, οι συλλογικές στρατηγικές του κεφαλαίου για τον έλεγχο της εργασίας, μέσα από τις παράλληλες διαδικασίες της εκμηχάνισης και του υψηλού επιπέδου κατανάλωσης, απαιτούν άφθονες πηγές φθηνής ενέργειας. Ή ακριβέστερα, απαιτούν τουλάχιστον την ικανότητα ελέγχου της ροής και των τιμών της ενέργειας. Ο καθορισμός των ενεργειακών τιμών είναι κατεξοχήν πολιτικό ζήτημα, και όχι αποτέλεσμα μιας απόφασης που λαμβάνεται αναπόδραστα από το λεγόμενο «αόρατο χέρι» της καθαρής προσφοράς και ζήτησης.13 Η ακριβή ενέργεια μπορεί, κατά καιρούς, να είναι χρήσιμη για τον έλεγχο των όρων που διέπουν την εργασία. Στις πολλαπλές και αλληλένδετες κρίσεις της δεκαετίας του 1970 (πολιτική, οικονομική, χρηματοπιστωτική, κρίση της ενέργειας, των τροφίμων, κ.λ.π.), στη διάρκεια των οποίων οι κοινωνικοί αγώνες ήταν ισχυροί, μια άμεση επίθεση στην εργασία (συμπεριλαμβανομένων των περικοπών των μισθών) θα ήταν πολύ δύσκολο να εξαπολυθεί χωρίς να προκαλέσει ισχυρή αντίσταση. Μια προγραμματισμένη αύξηση στις τιμές της ενέργειας (και των τροφίμων) αποτελεί μια ιδιαίτερα αποτελεσματική έμμεση επίθεση στους μισθούς στις ΗΠΑ, καθώς και σε παγκόσμιο επίπεδο, δεδομένου ότι αύξηση του κόστους της ενέργειας σημαίνει επίσης αύξηση του κόστους ζωής.

Με το υφιστάμενο ενεργειακό σύστημα των ΗΠΑ, και ιδίως το Big Oil, συνδέονται διάφορα μεγάλα προβλήματα, ανισότητες, συγκρούσεις, και τρωτά σημεία. Ωστόσο, δεν αποτελούν παρά ένα μέρος ενός μεγαλύτερου και ιδιαίτερα πολυεπίπεδου παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος. Τα προβλήματα αυτά και οι ανισότητες είναι πιθανό να γίνονται όλο και πιο ορατά, καθώς οι τιμές της ενέργειας αυξάνονται παγκοσμίως και νέες πηγές ενέργειας αρχίζουν να αντικαθιστούν το πετρέλαιο.

Συμπεράσματα: μετάβαση, ταξική πάλη και αβέβαια αποτελέσματα

Ο εικοστός αιώνας, ιδίως την περίοδο μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είδε την «ακριβή εργασία» και τη «φθηνή ενέργεια» να συμπορεύονται. Αυτό αποτέλεσε αναπόσπαστο παράγοντα για την πρόληψη και τον περιορισμό της ταξικής πάλης και των συνεπειών της, σε ολόκληρο τον κόσμο και ειδικά στις ΗΠΑ, όπου λειτούργησε ως βασικό στοιχείο της ηγεμονίας τους. Τώρα, το σίγουρο είναι ότι στο ζήτημα της ενέργειας θα υπάρξουν σε παγκόσμιο επίπεδο μεγάλες αλλαγές. Το ερώτημα  που προκύπτει δεν είναι πλέον αν θα συμβούν αυτές οι αλλαγές αλλά τι είδους θα είναι. Βάσει ποιων τεχνολογιών; Ποιοι στόχοι θα επιδιωχθούν, και κυρίως, με τι όρους και ποια διαδικασία; Και πάνω απ’ όλα, ποιοι θα καρπωθούν τα οφέλη και ποιοι θα πληρώσουν το κόστος; Ποια θα είναι η σχέση μεταξύ των εργαζομένων στους τομείς των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των εργαζόμενων στις μη ανανεώσιμες πηγές ενέργειας; Ποιος θα είναι σε θέση να αξιοποιήσει την εργασία που απαιτείται για την παραγωγή (καθώς και τη γνώση, τις πρώτες ύλες και το χρήμα); Πώς οι αλλαγές στον τομέα της ενέργειας θα αλλάξουν τις σχέσεις μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, καθώς και μεταξύ της μισθωτής και άμισθης εργασίας;

Καθώς οι υπάρχοντες ενεργειακοί πόροι γίνονται όλο και πιο ακριβοί (από νομισματική, κοινωνική, πολιτική και οικολογική άποψη), είναι πιθανό να υπάρξει μια αντίστοιχη προσπάθεια εκ μέρους του κεφαλαίου για να καταστεί πιο φθηνή η εργασία (όχι μόνο όσον αφορά τη μείωση των μισθών αλλά και για άλλα έξοδα εργασίας, μετατοπίζοντας ιδιαίτερα το κόστος της αναπαραγωγής του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού στην άμισθη εργασία και κυρίως στην εργασία των γυναικών). Και, αν οι τιμές της ενέργειας αυξηθούν ξαφνικά και όχι σταδιακά, είναι αναμενόμενο ότι η επίθεση στην εργασία θα είναι εξίσου γρήγορη και απότομη. Δεδομένου ότι η φθηνή ενέργεια έχει ουσιαστική σημασία για τη μείωση του κόστους της αναπαραγωγής της εργασίας, ποιος πρέπει να πληρώσει το αυξημένο κόστος της αναπαραγωγής; Θα καταφέρει το κεφάλαιο να μετατοπίσει το αυξανόμενο κόστος της αναπαραγωγής στους εργαζόμενους (ειδικά στην άμισθη οικιακή και αγροτική εργασία –κυρίως στις γυναίκες) σε διάφορες περιοχές του πλανήτη; Ή οι εργαζόμενοι θα το αρνηθούν;

Οι συγκρούσεις αυτές είναι πιθανό να είναι ιδιαίτερα έντονες στις ΗΠΑ, όπου η αύξηση του κόστους εργασίας περιοριζόταν, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, από τη φθηνή ενέργεια. Οι παράλληλες στρατηγικές που περιγράφονται πιο πάνω έχουν μετατρέψει μεγάλα (και κυρίαρχα) τμήματα της αμερικανικής εργατικής τάξης σε εξαιρετικά μεγάλους καταναλωτές ενέργειας σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο. Η τακτική αυτή έχει συμβάλει ουσιαστικά στον έλεγχο των εργατικών αγώνων. Κατά συνέπεια, οι εργαζόμενοι στις ΗΠΑ είναι εξαιρετικά ευάλωτοι στις τεράστιες αλλαγές που βρίσκονται σε εξέλιξη στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα. Είναι πιθανό ότι  θα υποστούν απροειδοποίητα μια τεράστια και ταχεία επίθεση, η οποία θα μπορούσε να έχει σαν αποτέλεσμα την αναβίωση (αν και σε νέες συνθήκες) μορφών εργασίας που είχαν ουσιαστικά καταργηθεί στις ενεργειακά πλούσιες χώρες του παγκόσμιου Βορρά –και κυρίως στις ΗΠΑ. Αυτό είναι ιδιαίτερα πιθανό εάν οι ΗΠΑ αρχίσουν να «επαναβιομηχανοποιούνται» στον απόηχο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, αυτή τη φορά όμως στις πλάτες ενός ήδη κακοποιημένου εργατικού δυναμικού. Αρκεί να ρίξουμε μια ματιά στους δρόμους, τα χωράφια και τις κουζίνες της Ινδίας για να δούμε τις επικρατούσες συνθήκες διαβίωσης και εργασίας (μισθωτής και άμισθης), όπου η εμπορική ενέργεια είναι ακριβή και σπάνια ενώ η προσφορά εργασίας είναι ταυτόχρονα άφθονη και φθηνή.

Από την άλλη, τίθεται το ζήτημα ενός νέου κύκλου ταξικών αγώνων σε ολόκληρο τον πλανήτη, μέσα στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας συνολικά και όχι μόνο στον τομέα της ενέργειας. Δεδομένου ότι οι εισροές φθηνής ενέργειας ήταν τόσο σημαντικές για τον έλεγχο και την οριοθέτηση της ταξικής πάλης στις ΗΠΑ, το αυξανόμενο κόστος της ενέργειας μπορεί να καταστήσει το κεφάλαιο στις ΗΠΑ ευάλωτο στην νέα ταξική πάλη. Το νέο αυτό κύμα ταξικής πάλης βασίζεται από τη μία στο αυξανόμενο κόστος ζωής, το οποίο το κεφάλαιο θα επιχειρήσει να μεταβιβάσει στους εργαζόμενους, και από την άλλη στο γεγονός ότι θα γίνεται ολοένα και πιο δαπανηρό για το κεφάλαιο να εφαρμόσει έναν από τους πιο δοκιμασμένους μηχανισμούς για τον περιορισμό της ταξικής πάλης, δηλαδή την εκμηχάνιση.

Στο σημείο αυτό, δεν είναι μόνο το θέμα της ταξικής πάλης στις ΗΠΑ ζωτικής σημασίας, αλλά και το ζήτημα του κατά πόσον τα νέα παγκόσμια κέντρα ανάπτυξης, όπως η Κίνα και η Ινδία, θα είναι σε θέση να αξιοποιήσουν την ενέργεια (κάθε είδους) όπως η Βρετανία και οι ΗΠΑ, προκειμένου να ελέγξουν την ταξική πάλη και να γίνουν ηγεμονικές δυνάμεις στο παγκόσμιο σύστημα.

Ο προβληματισμός πάνω στη σύγκρουση κεφαλαίου-εργασίας, που βρίσκεται στο επίκεντρο μιας συζήτησης για την ενέργεια, προσθέτει ένα σημαντικό στοιχείο αβεβαιότητας σε κάθε συζήτηση της ενεργειακής κρίσης και της μετάβασης. Κατά συνέπεια, χρήζει προσεκτικής εκτίμησης ο βαθμός στον οποίο οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα προσφέρουν τη υλική βάση είτε για τη συνέχιση της διευρυμένης αναπαραγωγής των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων, είτε για τη δημιουργία μη καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων παραγωγής και αναπαραγωγής, ειδικά σε μακροπρόθεσμη βάση. Δεν υπάρχουν προφανείς ή αναπόφευκτες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά. Δεν πρόκειται για τεχνικά ζητήματα, αλλά για πολιτικά. Και ενώ υπάρχει άφθονος χώρος για να διερευνηθούν περισσότερο αυτά τα ερωτήματα, ουσιαστικά δεν πρόκειται απλά και μόνο για ερωτήματα έρευνας.

Οι απαντήσεις βρίσκονται στη συγκεκριμένη ιστορική εξέλιξη του τομέα της ενέργειας, στο παγκόσμιο σύστημα καπιταλιστικών σχέσεων και στο αποτέλεσμα των συνυφασμένων αγώνων που διαμορφώνουν αυτές τις διαδικασίες.

1.MidnightNotes,MidnightOil: Work, Energy, War 1973-1992 (New York: Autonomedia, 1992).

2. Karl Marx, Capital Vol.1 (London: Penguin/New Left Review, 1976), p.554.

3. Peter Norre and Terisa Turner, Oil and Class Struggle (London: Zed Books, 1980).

4. H γυναίκα του μεταλλωρύχου στο φιλμ «Το Αλάτι της Γης» (Independent productions/ International Union of Mine, Mill and Smelter Workers, 1954).

5. Περιγραφή ενός πλοίου που μεταφέρει μετανάστες για εργασία στην πετρελαϊκή βιομηχανία, στον Περσικό Κόλπο.MidnightNotes,MidnightOil: Work, Energy, War 1973-1992 (New York Autonomedia 1992), pp. 67-70. Η ομοιότητα με τις κλασικές περιγραφές των πλοίων που μετέφεραν σκλάβους από τη μία άκρη του Ατλαντικού στην άλλη, την εποχή του δουλεμπόριου, είναι εντυπωσιακή.

6. International Federation of Chemical, Energy, Mine and General Workers’ Unions (ICEM) http://www.icem.org

7. George Padmore, The life and struggles of Negro Toilers (Hollywood: Sundance Press, 1931).

8. Alex Lichtenstein, Twice the Work of Free Labor-The Political Economy of Convict Labor in the New South (London/New York: Verso, 1996), pp.105-126.

9. Norre and Turner, op. cit., p.299.

10. Hugh Warwick and Alison Doig, Smoke- The Killer in the Kitchen: Indoor Air Pollution in Developing Countries (London: Intermediate Technology Develpoment Group, 2004).

11. Dan Georgakas and Marvin Surkin, Detroit: I Do Mind Dying: A study in Urban Revolution (Boston: South End Press, 1975); Stewart Bird, Rene Lichtman, and Peter Gessner, σε συνεργασία με τη League of Revolutionary Black Workers, Finally got the news (Detroit: 1970); Charles Denby, Workers Battle Automation (Detroit: News and Letters Pamphlet, 1960); Charles Denby, Indignant Heart: A black Worker’s journal (Boston: South End Press, 1989).

12. Midnight Notes, ο.π., p.124.

13. Μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για την πολιτική φύση των τιμών, συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών τιμών, αν και δε σχετίζεται με την Αμερική, μπορεί να βρεθεί στο άρθρο του Bruno Ramirez, “The working Class Struggle Against the Crisis: Self Reduction of Prices in Italy,”Zerowork,1, 1975.

Advertisements

Written by factoryfanet

Ιουνίου 14, 2011 at 1:15 μμ